Voedselsoevereiniteit

Een "nieuw agrarisch kolonialisme": Zo beschrijven vele experts en boerenleiders de actuele tendens van land grabbing in de wereld. Van Japan tot Zweden naar de Golfstaten en China, een groeiend aantal landen sluit akkoorden af met overheden in Afrika, Azië, Latijns-Amerika en Oost-Europa om er gronden te huren of te kopen en de landbouwproductie te herexporteren naar hun interne markt.

Het argument om dit fenomeen te rechtvaardigheden is zeer eenvoudig: Aan de ene kant heb je uitgestrekte, ongebruikte gronden in arme landen die wachten op landbouwinvesteringen, aan de andere heb je staten met voldoende geld die popelen om onafhankelijk te worden van de wereldvoedselmarkt. Die voedselmarkt beschouwen zij immers als te vluchtig om de groeiende vraag bij te houden en hun bevoorrading veilig te stellen.

Buitenlandse investeringen voor landbouwmodernisering

Volgens de Verenigde Naties zijn in de voorbije 3 jaar 30 miljoen hectaren grond gehuurd of gekocht door buitenlands kapitaal. Vooral Afrika heeft last van dit fenomeen. De beschikbaarheid aan gronden, de lage prijzen van die gronden en het gebrek aan wetgeving zijn niets dan voordelen voor de buitenlandse investeerders. Ethiopië bijvoorbeeld verhuurt 1 hectare grond aan 1,5 € per jaar.

Deze factoren beletten hen dus niet om inkopen te doen op het continent. Sinds 2004 werden niet minder dan 2,5 miljoen hectaren land verworven in Ethiopië, Ghana, Mali, Soedan en Madagaskar. Massieve contracten over miljoenen hectaren zijn al afgesloten of worden besproken met verschillende andere landen op het continent: RD Congo, Zambië, Kenia, Nigeria,…

Deze grootschalige inname van grond wordt vergemakkelijkt omdat vele Afrikaanse leiders in deze investeringen een manier zien om de landbouw te moderniseren op het vlak van productie: intensieve landbouw, grootschalige mechanisatie, verhoging van het gebruik van inputs,…Een visie die nauwelijks te verenigen valt met het onderhoud van de meest voorkomende vorm, de familiale landbouw.

Mozambique is geen uitzondering op de regel. Sinds enkele jaren verwelkomt de regering trots alle vloten van investeerders uit China, Zweden en Mauritanië die op zoek zijn naar vruchtbare grond voor de groei van rijst of rietsuiker (voor de productie van ethanol). Volgens Klaus Deininger, economist en hoofd van de Wereldbank, heeft men voor 1,3 miljoen hectare mozambiquaanse grond al voorlopige concessierechten verkregen in september 2009. De totale vraag voor concessies loopt op tot bijna 13 miljoen hectare. Dit wordt gerechtvaardigd door het feit dat de meerderheid van de landbouwgronden ‘braakliggend’ zouden zijn.

Onbenutte gronden?

“Op financieel vlak vindt de mozambiquaanse overheid zonder twijfel haar voordeel. Maar het probleem is dat de geleende gronden worden voorgesteld als onbenutte gronden, terwijl veel van die gronden eigenlijk gebruikt worden door de dorpsgemeenschappen”, verklaart Diamantino Nhampossa, de executieve coördinator van de boerenvakbond van Mozambique (UNAC), een partner van Oxfam-Solidariteit.

"Veel gronden dienen om de dieren te laten grazen of we laten ze drie of vier jaar links liggen om hun vruchtbaarheid te behouden. Maar ze worden vaak door de overheid aan investeerders gegeven zonder het minste overleg met de plaatselijke gemeenschappen. Dat is compleet illegaal volgens de Mozambiquaanse wet. Het ‘overleg’ is meestal beperkt tot de traditionele leiders en de bedrijfsleiders en ambtenaren moeten weinig moeite doen om ze om te kopen. Er zijn dus meer en meer landconflicten in het land, want de mensen weigeren hun vitale gronden om op te geven."

Het gebrek aan overleg en transparantie voor de toewijzing van land is een probleem over de hele wereld en heeft al tot vele opstanden geleid. Toen de regering in Madagaskar de helft van de bouwgronden aan het Zuid-Koreaanse conglomeraat Daewoo wou toewijzen, leidde dit dan ook tot de omverwerping van de regering in 2009.

In Mozambique organiseren de boeren ook een verzet. “Door de huidige situatie zijn de kleine landbouwers genoodzaakt zich te verenigen om hun rechten af te dwingen”, legt Nhampossa uit. “Ze weigeren op zoek te gaan naar andere gronden, enkele en alleen omdat de investeerders de beste gronden willen inpalmen. De voedselzekerheid van het land staat op het spel. De strijd zal zwaar zijn, de druk van investeerders is groot en de regering is er van overtuigd de wet op land te veranderen. De strijd van de boeren moet dus niet alleen lokaal maar op alle niveaus plaatsvinden. We willen dat ze de wet respecteren. Het gaat hier om het overleven van miljoenen mensen.”

Frédéric Janssens

Meer info:
 www.unac.org.mz
 www.farmlandgrab.org