Voedselsoevereiniteit

Zeker niet. De crisis is meer dan ooit aanwezig en het aantal mensen dat honger lijdt blijft stijgen, zelfs na de daling van de landbouwprijzen op de internationale markt in juli 2008. Het is fout om te denken dat die prijsdaling het voedsel beter betaalbaar maakte voor de armen. Feit is dat die prijsdaling niet vertaald werd naar de consument, net zoals de familiale boeren niet konden profiteren van de prijsstijging van 2007-2008.

De echte winnaars waren de opkopers, de verwerkers en de distributeurs die een groot deel van de winst afsnoepten. Voor de arme boeren en consumenten is de crisis helaas nog zeer actueel.

Zullen we geconfronteerd worden met nieuwe grote prijsschommelingen en voedselrellen?

Absoluut. Ik ben zeker dat ons nog gebeurtenissenwachten die vergelijkbaar zijn met die in 2007-2008. De factoren die toen bijdroegen aan de crisis zijn nog steeds aanwezig. Er zijn immers nog altijd geen oplossingen gevonden, vooral niet in verband met speculaties op de landbouwmarkt.

Het is natuurlijk moeilijk te voorspellen wanneer die gebeurtenisseneffectief zullen plaatsvinden, misschien dit jaar of volgend jaar, maar het staat zo goed als vast dat we nog paniekmomenten zullen beleven.

Welke factoren liggen aan de basis van die terugkerende crisissen?

Die factoren zijn al oud en gaan terug op het landbouwbeleid sinds het einde van de kolonisatie: de specialisatie in monoculturenvoor export, een gebrek aan investeringen in de familiale landbouw, de liberalisering van de landbouwmarkt, speculatie op grondstoffen, de marginalisatie van boerenorganisaties, enz. Samen hebben deze factoren tot het faillissement van het huidige voedselsysteem geleid. Een systeem waar de kleine boerenniet van hun werk kunnen leven en waarde consument nauwelijks zijn voedsel kan betalen. Een systeem waar een persoon op zes honger lijdt.

Er moet dus een radicale verandering plaatsvinden. Velen vinden het moeilijk om zich zo’n verandering in te beelden, omdat we gewoon zijn aan het huidige systeem. Maar die immense taak is wel mogelijk als we de verschillende problemen van elkaar scheiden: de handel, de rol van de bedrijven, de macht van boerenorganisaties, … Zo kunnen we beetje bij beetje vooruitgang boeken en het nieuwe systeem weer op de goede weg zetten. Met die taak houd ik me bezig binnen de Verenigde Naties.

Zijn er dringende thema’s om aan te pakken?

Ik denk dat het beheer van de voedselketen –van de productie tot de distributie nu het grootste probleem is. Voordat we de internationale markt hervormen, lijkt het me dringender om op microniveau te werken. We moeten de boerenorganisaties versterken en coöperatieven creëren zodat de onderhandelingspositie van familiale boeren verbeterd wordt. Waar het echt om draait is de democratisering van de beslissingen over landbouw en voedsel. Die democratisering is essentieel om aan de noden van de boeren en de armste mensen te voldoen.

Bovendien kunnen concrete maatregelen makkelijk genomen worden als er een beetje politieke wil is. Ik denk aan de verbetering van communicatiekanalen, aan investeringen in opleidingen of aan voorraadsystemen om de oogsten die niet afgezet werden te bewaren. Staten kunnen de oogst aankopen aan degelijke prijzen via publieke of semipublieke ondernemingen. Ook kunnen ze druk uitoefenen op privékopers om een betere prijs te betalen aan de landbouwers. Dat is perfect mogelijk, ook al willen velen iets anders doen uitschijnen.

Ten slotte moet de sociale bescherming dringend verbeterd worden zodat de armste mensen toegang hebben tot voedsel. En als de prijzen blijken te stijgen, moeten we de oogsten aan betaalbare prijzen Verkopen aan de minst slagkrachtige consumenten

Moet de landbouwproductie opgevoerd worden?

Ik zie veel experts pleiten voor technische oplossingen om de productie te verhogen. Die oplossingen zijn belangrijk, maar zeker niet voldoende. Met die visie stel je niet de juiste vragen: Als we meer moeten produceren, wie gaat dat dan doen? In welke omstandigheden? En tegen welk loon? Meer produceren zonder de inkomsten van de armste mensen en vooral van de kleine boeren te verhogen, verzekert het recht op voedsel niet.

Het is duidelijk dat het recht op voedsel niet alleen kan verzekerd worden met technische oplossingen. Het is niet voldoende om de boeren te steunen door hen zaadpakketten, kunstmest en pesticiden te geven. Als we op die manier oplossingen zoeken voor de voedselcrisis, en dus voor het lot van de meest kwetsbaren, riskeren we een verdere marginalisering van de producenten en belanden we in een impasse. Het antwoord dat we nodig hebben moet van de politiek komen, ook al komt dat niet iedereen goed uit.

Is er na de gebeurtenissen van 2007-2008 geen vooruitgang geboekt in de internationale aanpak?

Bepaalde ideeën, zoals de noodzaak van de strijd tegen speculatie, hebben zeker aan belang gewonnen. Maar in werkelijkheid verandert er weinig.

Het probleem is dat het huidige systeem fundamenteel gekenmerkt wordt door schizofrenie. Aan de ene kant is er dankzij de voedselcrisis een consensus ontstaan over de noodzaak om in familiale landbouw te investeren, aan de andere kant domineert het idee dat de handel in landbouwproducten verder geliberaliseerd moet worden om de productie te stimuleren.

We kunnen niet aan staten vragen om de kleine familiale landbouw te steunen en hen tegelijkertijd aanmoedigen om zich meer te integreren in de internationale markt. Het vergroot de afhankelijkheid van landen, vooral de landen die nettoimporteurs van voedsel zijn en het vergroot ook hun kwetsbaarheid voor prijsschommelingen. Bovendien betekent dit het failliet en de landvlucht van boeren die niet competitief zijn.

Kortom, het voedselprobleem moet behandeld worden zoals het energieprobleem. Staten weigeren gijzelaars te zijn van de internationale energiemarkt, omdat dat hen extreem kwetsbaar maakt. We moeten accepteren dat die visie ook van toepassing is op levensmiddelen.

Er werden toch interessante hervormingen doorgevoerd?

De hervorming van het Comité voor de Voedselzekerheid van de FAO is een van de positiefste punten. Dit moet meer samenhang brengen in de antwoorden van overheden, de Wereldbank, het IMF, de WTO en agentschappen van de VN. Dit Comité zal ook toezien op de financiële verplichtingen van de verschillende landen. Zij moeten in principe verdergaan dan voornemens maken, zoals nu vaak het geval is.

Ik blijf echter wel voorzichtig over de resultaten van die hervorming. Het valt af te wachten hoeveel gewicht ze in de schaal kunnen werpen bij de bepaling van nationale en internationale prioriteiten. Ik ben niet overtuigd dat alle spelers het spel willen meespelen en zich zullen onderwerpen aan regels, zelfs niet de minst strenge regels van de FAO. Daarom is het noodzakelijk dat ngo’s en het middenveld druk uitoefenen op die spelers zodat ze het voordeel van samenwerken inzien en hun beleid door gelijke spelers laten evalueren.

Stelt u vooruitgang vast in de aanpak van landen in het Zuiden?

Ik stel met plezier vast dat landbouw terug een hoofdbekommernis is bij de herschikking van overheidsbudgetten. Jammer genoeg investeren ze voornamelijk in een “groen beleid” dat vooral gebaseerd is op productiemiddelen en technologie. Maar dat zijn reacties op korte termijn, er is geen echte lange termijnvisie of een exitstrategie. Op die manier creëren we geen klimaat dat bijdraagt tot een duurzame inkomensstijging van kleine boeren, noch zal het de plattelandsontwikkeling stimuleren.

Deze maatregelen zijn meestal van bovenaf opgelegd. Ze voegen niets toe aan de noodzaak om boerenorganisaties meer inspraak te geven in het beslissingsproces.

België neemt in juli 2010 het EU-voorzitterschap op. Welke prioriteiten moet het stellen rond het recht op voedsel?

Ik denk dat de EU de wereld iets te bieden heeft: de positieve aspecten van zijn gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB).Maar ik negeer de negatieve aspecten voor het Zuiden niet: het GLB heeft vooroverproductie gezorgd. Die overschotten worden vervolgens in ontwikkelingslanden verkocht aan dumpingprijzen. De fundamentele verdienste van dit beleid is de erkenning dat boeren stabiele inkomsten moeten hebben om de voedselzekerheid te kunnen garanderen. Het model van aanbodbeheer moet behouden en verbeterd worden en ook op andere plaatsen overgenomen worden.

De EU mag niet toegeven aan de verleiding van de liberalisering van handel, maar moet leren van haar beleid. Ze moet de landen in het Zuiden, vooral in sub-Sahara-Afrika, helpen hun landbouw te steunen en zo aan de reële behoeften van de bevolking te voldoen.

De EU zou tegelijk voor meer coherentie moeten zorgen in haar beleid rond handel, landbouw en ontwikkeling. Bijvoorbeeld door richtlijnen op te stellen en een Task Force binnen de Europese Commissie op te richten. Het is ongelooflijk dat dit instrument nog altijd niet bestaat, want hiermee zou het beleid doelgerichter kunnen werken en echt ten goede komen aan de noden van de armste bevolkingsgroepen. Er is nog veel werk voor de boeg…

Frédéric Janssens

Wie is Olivier De Schutter?
Sinds mei 2008 is Olivier De Schutter speciaal rapporteur voor het recht op voedsel van de Verenigde Naties. Als professor Internationaal recht en mensenrechten aan de Katholieke Universiteit Leuven en het Europees college in Polen, leidde hij een netwerk van onafhankelijke Europese experts op het vlak van fundamentele rechten. Het is een adviesgroep op hoog niveau die heeft bijgedragen tot de ontwikkeling van het beleid rond de mensenrechten in de EU. Olivier De Schutter was ook de secretaris-generaal van de internationale federatie van mensenrechtenliga’s. www.srfood.org