Geweld tegen vrouwen

Vele internationale instellingen hebben geprobeerd “geweld tegen vrouwen” te definiren. Welke zijn voor u de belangrijkste kenmerken van dit probleem?

De resolutie van de Verenigde Naties uit 1994 heeft geweld tegen vrouwen op een heel goede manier gedefinieerd (zie de website van de Verenigde Naties).

Er wordt zowel naar de fysieke als de psychologische aspecten verwezen. Bovendien legt de resolutie ook het verband met ontwikkeling. De notie dat geweld tegen vrouwen een rem is op ontwikkeling was toen nog helemaal nieuw. Zo is ook het idee ontstaan om het probleem uit de privsfeer te halen en het naar de publieke sfeer te brengen, wat meer dan de helft van de wereldbevolking de kans gegeven heeft haar rechten op te eisen. Deze resolutie was dus een sleutelmoment, al was het werk al vroeger begonnen.

Wat is de impact van geweld tegen vrouwen op ontwikkeling?

Onderzoek over de impact op de economische ontwikkeling toont heel duidelijk aan dat de kosten enorm zijn. Fysieke verwondingen zorgen voor een reel verlies aan economische productiviteit van vrouwen en ze verhinderen dat meisjes naar school kunnen gaan.

Maar ook de angst voor het geweld vormt een rem op ontwikkeling en vermindert de mobiliteit van vrouwen. Die angst verhindert hen bijvoorbeeld om deel te nemen aan gemeentelijke vergaderingen waar belangrijke beslissingen worden genomen. Deze vrouwen missen een kans om hun stem te laten horen.

De angst kan hen ook belemmeren naar school te gaan, hun producten te verkopen op de markt, hun veld te bewerken… Het geweld zelf en de angst voor het geweld vormen dus beide een belangrijke rem op de ontwikkeling van een samenleving.

Er is duidelijk een impact op armoede. Maar geldt dit ook omgekeerd?

De verbanden tussen armoede en geweld tegen vrouwen zijn divers. Ik heb aan verschillende ontmoetingen over het thema deelgenomen en wat mij altijd aangrijpt, is dat arme vrouwen niet begrijpen dat ook rijke vrouwen in een gewelddadige relatie kunnen zitten. Ze begrijpen niet dat een vrouw die de middelen heeft om haar man te verlaten dit niet doet. Voor veel vrouwen is het een kwestie van voldoende middelen te vergaren om hun man te kunnen verlaten. De link tussen de economische rechten van vrouwen en het geweld tegen vrouwen is heel duidelijk.

Meer algemeen hebben studies aangetoond dat in een periode van economische recessie het geweld tegen vrouwen toeneemt. Een van de redenen kan gezocht worden in het gevoel van “castratie” of het gevoel van machtsverlies dat mannen hebben bij een economische schok door bijvoorbeeld hun werk te verliezen. Het is een van de vele verklaringen voor de statistische verbanden die we zien tussen armoede en geweld tegen vrouwen. Maar hetzelfde fenomeen wordt ook waargenomen wanneer vrouwen zich emanciperen en hun eigen inkomsten verwerven. Elke economische verandering op het niveau van een groep of van een koppel heeft een impact op de genderrelaties. En wanneer de genderrelaties veranderen, neemt het geweld tegen vrouwen heel vaak toe.

Wat betekent dit concreet?

We moeten in het achterhoofd houden dat elke actie een reactie met zich meebrengt. Elke sociale verandering veroorzaakt een onevenwicht. Er is altijd een tegenreactie, ook bij genderrelaties. De voorlopers zijn ook altijd diegenen die het meest onder deze reactie van de samenleving lijden. Denk maar aan de eerste vrouwen die ingenieur of politieagent geworden zijn… De samenleving heeft tijd nodig om zich aan veranderingen aan te passen.

Dit betekent niet dat we niets kunnen doen. De vraag is welke maatregelen we moeten nemen om een maximale impact te hebben en het geweld tegen vrouwen terug te dringen. Er is geen eenduidig antwoord. We moeten op meerdere niveaus werken en verschillende strategien gebruiken, we moeten rond machtsrelaties werken tot in de meest intieme plaatsen. Zelfs de meest progressieve koppels op het vlak van gendergelijkheid kunnen in de slaapkamer een gewelddadige relatie hebben.

Er is dus nog veel werk op het niveau van de bewustmaking van vrouwen zelf, en ook op het niveau van de context waarbinnen dit geweld zich afspeelt. We moeten ons tot mannen en jongens richten opdat ze begrijpen dat iedereen verliest in een geweldsituatie. Op het individuele niveau is er nog evenveel werk bij vrouwen als bij mannen. De afgelopen 20 tot 25 jaar hebben er belangrijke veranderingen plaatsgevonden op het wettelijke niveau, wat noodzakelijk maar zeker niet voldoende is.

Verschillende staten hebben inderdaad ambitieuze wetten gestemd, maar het is vooral de toepassing ervan die te wensen over laat…

Inderdaad. We denken te vaak dat veranderingen op het wettelijke niveau automatisch veranderingen op het terrein met zich meebrengen. Er zijn immense inspanningen geleverd om een wettekst aan te nemen, maar vervolgens werd de opvolging ervan niet verzekerd. De civiele organisaties missen coherentie op dat vlak. We moeten natuurlijk erkennen dat hier veel geld voor nodig is en dat het werk zich op alle niveaus in de samenleving moet afspelen.

Sommigen slagen er wel in efficint werk te leveren. In India maakt “Breaktrough”, een partner van Oxfam, het publiek bewust van de problematiek door hun boodschap over te brengen via films, onlinespelletjes, televisiefeuilletons,… De clip die ze over het onderwerp maakten, heeft zelfs een MTV Music Award gekregen en is door miljoenen mensen bekeken. Maar het is waar dat het werk immens is en dat dit sommigen afschrikt. Er moet echt op veel niveaus gewerkt worden: de publieke opinie, het juridisch systeem, onderwijs en gezondheid… Alle geledingen van de maatschappij zijn erbij betrokken.

Welke rol kan de Staat spelen bij het bestrijden van geweld tegen vrouwen?

De Staat speelt een fundamentele rol. De eerste verantwoordelijkheid van de overheid is uiteraard zich distantiren van elke vorm van gendergeweld. Hier duikt de kwestie rond criminalisering op. Criminalisering is, tot op een bepaald niveau, onmisbaar om het fenomeen te bestrijden: er zijn wetten nodig, politie en justitie moeten voldoende kennis hebben over de rechten van vrouwen, enz. De laatste twintig jaar is er op dat gebied belangrijk werk verricht. Daarvoor weigerden rechters zelf geweld tegen vrouwen als een misdaad te erkennen.

Maar er is ook een diepere reflectie nodig. In de Verenigde Staten stellen zwarte vrouwenactivisten vandaag de efficintie in vraag van de strategie die erop gericht is het gedrag te criminaliseren. Deze aanpak heeft ervoor gezorgd dat heel wat mannen in de gevangenis zitten, waardoor hun vrouwen en kinderen een inkomen verliezen. Deze mannen verlaten bovendien een tijdje later de gevangenis zonder dat hun gedrag behandeld werd. We moeten dus op zoek gaan naar andere vormen van rehabilitatie waarbij de gemeenschappen hun productiekrachten niet verliezen. De manier waarop we het probleem benaderen, vormt dus ook een grote uitdaging voor de toekomst.

Maar de verantwoordelijkheid van de Staat gaat nog veel verder. Ze gaat bijvoorbeeld tot het leveren van boeken voor scholen, die belangrijke instrumenten zijn om stereotypen tegen te gaan. Het geweld tegen vrouwen moet op alle niveaus aangepakt worden. Zelfs het ministerie van Transport heeft de verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat vrouwen zich kunnen verplaatsen zonder geconfronteerd te worden met een of andere vorm van geweld. Dit kan door stopplaatsen goed te verlichten, door voor veiligheidspatrouilles te zorgen, enz. Een globale doorlichting van de werking van de Staat zal nodig zijn om te verzekeren dat vrouwen en meisjes een leven kunnen leiden zonder geweld.

Maar de belangrijkste strijd blijft het veranderen van de mentaliteit…

Dat klopt. En die taak is immens, aangezien de oorzaken van geweld tegen vrouwen heel uiteenlopend zijn. Ze hangen helemaal af van de omstandigheden en het type van geweld. Geweld tegen vrouwen is altijd het resultaat van een ongelijke machtsverhouding die gecreerd en versterkt wordt door een grote diversiteit aan factoren. En deze veranderen in functie van de tijdsgeest, van het recht, maar ook van de identiteit en de sociale klasse.

Bovendien ontstaan er elke dag nieuwe vormen van geweld tegen vrouwen. Neem het voorbeeld van de nieuwe informatietechnologien. Zij kunnen het probleem ook versterken. Iemand kan vandaag met zijn gsm onder de rok van een meisje filmen en dit filmpje op het internet plaatsen. Het gaat hier duidelijk om een vorm van geweld tegen dit meisje. En wat is de oorzaak? Dat er een vraag bestaat naar zulke beelden en het feit dat sommige personen de mogelijkheden hebben om deze nieuwe communicatietechnieken hiervoor aan te wenden. De oorzaken zijn dus heel variabel, maar aan de basis ligt altijd een vorm van misbruik en fundamentele discriminatie.

Wie is Joanna Kerr?
Joanna Kerr is verantwoordelijke beleidsbenvloeding voor Oxfam Canada. Daarvoor was ze gedelegeerd bestuurder van de Association For Women’s Rights in Development (AWID). Ze was ook consulente voor talrijke organisaties zoals “Women’s Initiatives for Gender Justice”, “Mama Cash” en het United Nations Special Fund to End Violence against Women.

Tijdens de jaren negentig was ze onderzoekster aan het “North-South Institute” in Ottawa waar ze aan het hoofd stond van het genderprogramma. Joanna Kerr heeft een Master in gender en ontwikkeling behaald aan het Institute of Development Studies van de Universiteit van Sussex in Brighton (Groot-Brittanni). Ze zit ook in de raad van bestuur van de organisatie Nobel Women’s Initiative en van Gender at Work.

Interview van Hugo van Brabandt voor het Oxfam-magazine Globo van maart 2009: “Een vrouw slaan tast de samenleving aan”